فلج بلز یا فلج عصب صورت معمولاً بهصورت ناگهانی ظاهر میشود و باعث ضعف یا بیحرکتی عضلات یک سمت صورت میشود. افتادگی گوشه لب، ناتوانی در بستن کامل چشم، کاهش حس چشایی، آبریزش دهان و درد اطراف گوش از علائمی هستند که ممکن است فرد مبتلا تجربه کند.
یکی از پرسشهای رایج این است که چگونه میتوان از فلج بلز پیشگیری کرد. واقعیت این است که به دلیل مشخصنبودن علت دقیق این بیماری، هنوز روش قطعی و تضمینشدهای برای جلوگیری از آن وجود ندارد. بااینحال، کنترل برخی بیماریهای زمینهای، کاهش خطر ابتلا به بعضی عفونتها، توجه به سلامت عمومی بدن و مراجعه سریع پس از مشاهده علائم میتواند احتمال ابتلا یا بروز عوارض شدید را کاهش دهد.
مهمتر از همه، افتادگی ناگهانی صورت نباید در خانه به فلج بلز نسبت داده شود؛ زیرا سکته مغزی و برخی بیماریهای دیگر نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند و به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارند.
فلج بلز چیست؟
فلج بلز نوعی ضعف یا فلج ناگهانی عضلات صورت است که معمولاً فقط یک طرف صورت را درگیر میکند. این بیماری زمانی اتفاق میافتد که عصب هفتم مغزی یا عصب فاسیال دچار تورم، التهاب یا فشار شود. عصب فاسیال وظیفه کنترل بسیاری از حرکات صورت مانند لبخندزدن، بستن چشم و بالا بردن ابرو را بر عهده دارد و در ترشح اشک، بزاق و بخشی از حس چشایی نیز نقش دارد.
فلج بلز یک تشخیص حذفی محسوب میشود؛ یعنی پزشک زمانی این تشخیص را مطرح میکند که علت مشخص دیگری مانند سکته مغزی، تومور، ضربه، عفونت گوش، بیماری لایم یا سندرم رامسی هانت برای فلج صورت پیدا نشود. هر فردی که دچار افتادگی یا ضعف ناگهانی صورت شده است، باید برای مشخصشدن علت واقعی علائم معاینه شود.
آیا میتوان بهطور قطعی از فلج بلز پیشگیری کرد؟
در حال حاضر راه مشخصی برای پیشگیری صددرصدی از فلج بلز وجود ندارد. علت دقیق بیماری ناشناخته است، هرچند التهاب عصب صورت و فعالشدن مجدد بعضی ویروسها از مکانیسمهای احتمالی آن شناخته میشوند.
ویروسهای هرپس سیمپلکس، واریسلا زوستر، اپشتین بار و برخی ویروسهای تنفسی با بروز فلج بلز ارتباط احتمالی دارند؛ اما وجود این ارتباط به معنی آن نیست که هر فرد مبتلا به تبخال، سرماخوردگی یا آنفلوآنزا حتماً دچار فلج صورت خواهد شد. همچنین نمیتوان با مصرف خودسرانه داروهای ضدویروس از بروز فلج بلز جلوگیری کرد.
بنابراین، هدف اصلی اقدامات پیشگیرانه، حذف قطعی خطر نیست. این اقدامات بیشتر بر کنترل عوامل خطر، پیشگیری از بعضی بیماریهایی که فلج صورت ایجاد میکنند و تشخیص سریع علائم متمرکز هستند.
عوامل افزایشدهنده خطر ابتلا به فلج بلز
فلج بلز ممکن است در افراد مختلف و حتی بدون وجود بیماری زمینهای ایجاد شود، اما در برخی گروهها شیوع بیشتری دارد. عوامل خطر شناختهشده عبارتاند از:
- دیابت
- فشار خون بالا
- چاقی
- ضعف یا سرکوب سیستم ایمنی
- ابتلا به عفونتهای تنفسی مانند سرماخوردگی و آنفلوآنزا
- بارداری، بهویژه در سهماهه سوم
- هفتههای ابتدایی پس از زایمان
- سابقه خانوادگی فلج مکرر صورت
- سابقه قبلی ابتلا به فلج بلز
وجود یک یا چند عامل خطر به معنی ابتلای قطعی نیست. بسیاری از افراد دارای دیابت یا فشار خون بالا هرگز فلج بلز نمیگیرند و این بیماری ممکن است در فردی بدون هیچ عامل خطر مشخص نیز ظاهر شود.
راهکارهای کاهش خطر ابتلا به فلج بلز
از آنجا که علت بیماری کاملاً مشخص نیست، توصیههای زیر نباید بهعنوان روشهای تضمینی پیشگیری در نظر گرفته شوند. این اقدامات میتوانند به کاهش بعضی عوامل خطر و حفظ سلامت عصبها و سیستم ایمنی کمک کنند.
۱. دیابت را بهدرستی کنترل کنید
دیابت یکی از عوامل مرتبط با افزایش احتمال فلج بلز است. بالا بودن مداوم قند خون میتواند بر عروق خونی کوچک، سیستم ایمنی و سلامت عصبها تأثیر منفی بگذارد. افراد دیابتی بهتر است قند خون خود را طبق برنامه پزشک کنترل کنند و داروها را بهصورت منظم مصرف کنند.
رعایت برنامه غذایی مناسب، فعالیت بدنی متناسب با شرایط جسمی، اندازهگیری منظم قند خون و انجام آزمایش HbA1c از اقداماتی هستند که به مدیریت دیابت کمک میکنند. البته کنترل دیابت تضمین نمیکند که فرد هرگز به فلج بلز مبتلا نشود، اما برای کاهش عوارض عصبی و عروقی دیابت ضروری است. دیابت در مطالعات اپیدمیولوژیک بهعنوان یکی از عوامل خطر فلج بلز گزارش شده است.
۲. فشار خون بالا را مدیریت کنید
فشار خون بالا نیز در میان عوامل همراه با افزایش احتمال فلج بلز قرار دارد. اندازهگیری منظم فشار خون، کاهش مصرف نمک، حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی و مصرف داروهای تجویزشده میتواند به کنترل فشار خون کمک کند.
قطع یا تغییر داروی فشار خون بدون نظر پزشک کار درستی نیست. کنترل فشار خون علاوه بر کاهش خطر بیماریهای قلبی و عروقی، برای کاهش احتمال سکته مغزی اهمیت زیادی دارد؛ بیماریای که ممکن است در مراحل اولیه با افتادگی صورت اشتباه گرفته شود.
۳. از ابتلا به عفونتهای تنفسی تا حد امکان جلوگیری کنید
برخی افراد پیش از شروع فلج بلز، سابقه عفونت تنفسی مانند سرماخوردگی یا آنفلوآنزا دارند. رعایت بهداشت دستها، خودداری از تماس نزدیک با افراد بیمار، تهویه مناسب فضاهای بسته و پیروی از برنامه واکسیناسیون توصیهشده توسط پزشک میتواند احتمال بعضی عفونتهای تنفسی را کاهش دهد.
بااینحال، پیشگیری از سرماخوردگی یا آنفلوآنزا به معنی پیشگیری قطعی از فلج بلز نیست. عفونتهای تنفسی فقط یکی از عوامل مرتبط با بیماری هستند و بسیاری از موارد فلج بلز بدون سابقه عفونت اخیر ایجاد میشوند.
۴. در صورت ضعف سیستم ایمنی تحت نظر پزشک باشید
افرادی که به علت بیماری، مصرف داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی، شیمیدرمانی یا سایر شرایط پزشکی سیستم ایمنی ضعیفتری دارند، ممکن است در برابر بعضی عفونتها آسیبپذیرتر باشند.
این افراد نباید داروهای خود را با هدف پیشگیری از فلج بلز قطع کنند. بهترین اقدام، پیگیری منظم پزشکی و گزارش سریع علائمی مانند تاول اطراف گوش، درد شدید گوش، ضعف صورت، سرگیجه یا کاهش شنوایی است. این علائم ممکن است به بیماریهایی غیر از فلج بلز، از جمله سندرم رامسی هانت، مربوط باشند.
۵. در دوران بارداری مراقبتهای پزشکی را جدی بگیرید
احتمال بروز فلج بلز در دوران بارداری، بهویژه در سهماهه سوم، و در روزهای ابتدایی پس از زایمان بیشتر است. دلیل این افزایش خطر ممکن است به تغییرات هورمونی، احتباس مایعات، فشار خون یا تغییر عملکرد سیستم ایمنی مرتبط باشد.
هیچ آزمایش یا دارویی برای پیشگیری اختصاصی از فلج بلز در دوران بارداری وجود ندارد. بااینحال، کنترل فشار خون و قند خون، شرکت منظم در مراقبتهای دوران بارداری و اطلاعدادن سریع ضعف یا بیحسی صورت به پزشک اهمیت زیادی دارد. زنان باردار نباید برای پیشگیری یا درمان احتمالی فلج صورت، داروهای کورتونی یا ضدویروس را خودسرانه مصرف کنند.
۶. از گزش کنه در مناطق پرخطر پیشگیری کنید
بیماری لایم میتواند باعث فلج عصب صورت شود، اما این وضعیت از نظر پزشکی لزوماً فلج بلز محسوب نمیشود؛ زیرا علت مشخص عفونی دارد. افرادی که در مناطق دارای کنه زندگی میکنند یا به جنگل، مراتع و محیطهای پرگیاه سفر میکنند، باید اقدامات پیشگیری از گزش کنه را رعایت کنند.
پوشیدن لباس مناسب، بررسی پوست و مو پس از بازگشت از طبیعت، استفاده صحیح از مواد دفعکننده حشرات و خارجکردن سریع کنه متصلشده میتواند خطر بیماری لایم را کاهش دهد. بیماری لایم درماننشده ممکن است علاوه بر تب و بثورات پوستی، سیستم عصبی را درگیر کرده و موجب فلج صورت شود.
۷. واکسیناسیون زونا را با پیشگیری از فلج بلز اشتباه نگیرید
گاهی فلج صورت ناشی از فعالشدن ویروس زونا در عصب صورت است. این وضعیت معمولاً سندرم رامسی هانت نام دارد و ممکن است با تاول و درد اطراف گوش، سرگیجه یا کاهش شنوایی همراه باشد.
واکسن زونا میتواند خطر ابتلا به زونا و عوارضی مانند سندرم رامسی هانت را کاهش دهد، اما بهعنوان روش قطعی پیشگیری از فلج بلز شناخته نمیشود. فلج بلز و رامسی هانت دو تشخیص متفاوت هستند، هرچند هر دو میتوانند باعث ضعف یکطرفه صورت شوند. درباره ضرورت واکسن زونا باید براساس سن، وضعیت سیستم ایمنی و دستورالعملهای کشور محل زندگی با پزشک مشورت کرد.
۸. سبک زندگی سالم داشته باشید
خواب کافی، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و مدیریت استرس برای سلامت عمومی بدن و عملکرد مناسب سیستم ایمنی مفید هستند. بااینحال، شواهد کافی وجود ندارد که ثابت کند کاهش استرس، مصرف یک ماده غذایی یا انجام ورزش خاص میتواند مستقیماً از فلج بلز جلوگیری کند.
بنابراین، سبک زندگی سالم باید بخشی از برنامه کلی مراقبت از سلامت باشد، نه یک درمان تضمینی برای پیشگیری از فلج صورت. مصرف خودسرانه مکملها، ویتامینها یا داروهای گیاهی نیز ممکن است فایده مشخصی نداشته باشد و در بعضی افراد باعث تداخل دارویی شود.
آیا سرما و باد باعث فلج بلز میشوند؟
در میان مردم گاهی فلج بلز با قرارگرفتن جلوی کولر، پنکه، باد سرد یا بیرونرفتن با موهای خیس مرتبط دانسته میشود. علت علمی و مستقیم فلج بلز، «برخورد باد به صورت» شناخته نشده است.
ممکن است بعضی افراد پس از قرارگرفتن در هوای سرد متوجه علائم شوند، اما همزمانی دو اتفاق به معنی وجود رابطه علت و معلولی نیست. پوشاندن صورت در هوای سرد میتواند برای راحتی فرد مناسب باشد، ولی نباید بهعنوان روش قطعی پیشگیری از فلج بلز معرفی شود. علت دقیق بیماری همچنان نامشخص است و التهاب یا تورم عصب صورت نقش اصلی را در بروز علائم دارد.
آیا ماساژ و ورزش صورت از فلج بلز پیشگیری میکنند؟
هیچ مدرک قابلاعتمادی وجود ندارد که ماساژ روزانه یا انجام حرکات صورت در فرد سالم بتواند از اولین حمله فلج بلز جلوگیری کند. تمرینات صورت بیشتر ممکن است در مرحله بازتوانی و برای بعضی بیماران مبتلا کاربرد داشته باشند.
حتی پس از ابتلا نیز تمرینات شدید، کشیدن عضلات یا استفاده از وسایل تحریککننده بدون نظر متخصص ممکن است الگوهای حرکتی نامناسب را تقویت کند. نوع و زمان شروع تمرین باید پس از ارزیابی پزشک یا فیزیوتراپیست آشنا با توانبخشی عصب صورت تعیین شود. دستورالعمل تخصصی آکادمی گوش و حلق و بینی آمریکا نیز درباره اثر قطعی فیزیوتراپی برای همه بیماران مبتلا به فلج بلز توصیه یکسانی ارائه نکرده است.
تشخیص زودهنگام مهمتر از پیشگیری قطعی است
از آنجا که پیشگیری کامل از فلج بلز ممکن نیست، آشنایی با علائم اولیه اهمیت زیادی دارد. نشانههای بیماری ممکن است طی چند ساعت تا چند روز ظاهر شوند و شامل موارد زیر باشند:
- افتادگی یک سمت صورت
- دشواری در لبخندزدن
- ناتوانی در بستن کامل یک چشم
- افتادگی گوشه لب
- آبریزش دهان
- کاهش یا تغییر حس چشایی
- خشکی یا اشکریزش چشم
- درد اطراف فک یا پشت گوش
- حساسیت بیشتر به صدا در سمت درگیر
شروع درمان در ساعات اولیه اهمیت دارد. راهنماهای درمانی توصیه میکنند کورتون خوراکی برای بسیاری از بیماران بزرگسال واجد شرایط، در ۷۲ ساعت ابتدایی شروع علائم آغاز شود. این دارو باید توسط پزشک تجویز شود و مصرف خودسرانه آن، بهخصوص در افراد دیابتی، باردار یا دارای بعضی بیماریهای زمینهای، میتواند خطرناک باشد.
چه زمانی احتمال سکته مغزی وجود دارد؟
افتادگی صورت یکی از علائم احتمالی سکته مغزی است. در خانه نمیتوان تنها براساس ظاهر صورت، فلج بلز را از سکته مغزی با اطمینان تشخیص داد.
اگر افتادگی صورت با هرکدام از علائم زیر همراه باشد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت:
- ضعف یا بیحسی دست و پا
- ناتوانی در بالا نگهداشتن هر دو دست
- اختلال تکلم یا نامفهومشدن گفتار
- گیجی ناگهانی
- اختلال تعادل یا راهرفتن
- دوبینی یا کاهش ناگهانی بینایی
- سردرد بسیار شدید و ناگهانی
- کاهش سطح هوشیاری
حتی اگر فقط یک طرف صورت افتاده باشد، ارزیابی سریع پزشکی ضروری است. فلج بلز ناشی از سکته مغزی نیست، اما علائم اولیه آنها میتوانند مشابه باشند.
پس از شروع علائم چگونه از عوارض جلوگیری کنیم؟
پس از ایجاد فلج بلز، تمرکز از پیشگیری بیماری به پیشگیری از عوارض تغییر میکند. مهمترین خطر کوتاهمدت، آسیب چشم در سمتی است که پلک بهطور کامل بسته نمیشود.
ناتوانی در بستن چشم میتواند باعث خشکی، تحریک یا آسیب قرنیه شود. پزشک ممکن است استفاده از قطره اشک مصنوعی، پماد چشمی یا بستن پلک هنگام خواب را توصیه کند. نوع قطره و روش بستن چشم باید مطابق دستور پزشک باشد.
اگر چشم قرمز یا دردناک شد، حساسیت به نور ایجاد شد یا دید کاهش یافت، مراجعه سریع به پزشک یا چشمپزشک ضروری است. حفاظت از چشم در بیمارانی که پلک آنها کامل بسته نمیشود، یکی از توصیههای اصلی راهنماهای درمان فلج بلز است.
برای پیشگیری از فلج بلز چه کارهایی انجام ندهیم؟
برای جلوگیری از بیماری یا پس از مشاهده علائم، از اقدامات زیر خودداری کنید:
- مصرف خودسرانه کورتون یا داروی ضدویروس
- تأخیر در مراجعه با تصور اینکه مشکل فقط از باد یا سرماست
- ماساژ شدید صورت در ساعات ابتدایی بروز علائم
- استفاده خودسرانه از دستگاه تحریک الکتریکی
- ریختن مواد گیاهی یا محلولهای غیراستریل داخل چشم
- چسباندن نادرست و پرفشار پلک
- قطع داروهای دیابت، فشار خون یا داروهای تنظیمکننده ایمنی
- جایگزینکردن روشهای سنتی با ارزیابی پزشکی
درمان سریع اهمیت دارد، اما نوع درمان باید پس از بررسی علت فلج صورت مشخص شود. داروی ضدویروس بهتنهایی درمان استاندارد فلج بلز تازهشروعشده محسوب نمیشود و ممکن است در برخی موارد همراه با کورتون تجویز شود.
پرسشهای متداول درباره پیشگیری از فلج بلز
آیا مصرف ویتامین B از فلج بلز پیشگیری میکند؟
شواهد کافی برای توصیه مصرف ویتامینهای گروه B بهمنظور پیشگیری از فلج بلز در افراد سالم وجود ندارد. مکملها زمانی باید مصرف شوند که کمبود آنها تشخیص داده شده یا پزشک مصرفشان را توصیه کرده باشد.
آیا فلج بلز مسری است؟
خود فلج بلز از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود. بااینحال، بعضی عفونتهای ویروسی که احتمال دارد با التهاب عصب صورت ارتباط داشته باشند، ممکن است قابلیت انتقال داشته باشند.
آیا فلج بلز دوباره عود میکند؟
بیشتر افراد تنها یکبار دچار فلج بلز میشوند، اما عود بیماری در تعداد کمی از بیماران امکانپذیر است. فلج مکرر، بهویژه در یک سمت صورت، باید دقیقتر بررسی شود؛ زیرا ممکن است علت زمینهای دیگری وجود داشته باشد.
آیا پوشاندن گوش و صورت در هوای سرد مانع بیماری میشود؟
پوشاندن صورت ممکن است احساس راحتی بیشتری ایجاد کند، اما روش اثباتشدهای برای پیشگیری از فلج بلز نیست. باد سرد بهعنوان علت قطعی بیماری شناخته نشده است.
آیا کنترل استرس مانع فلج بلز میشود؟
مدیریت استرس برای خواب، سلامت روان و سلامت عمومی مفید است، اما نمیتوان ادعا کرد که بهتنهایی از فلج بلز جلوگیری میکند.
مهمترین اقدام برای جلوگیری از عوارض چیست؟
مراجعه فوری پس از شروع افتادگی صورت، آغاز درمان مناسب در زمان توصیهشده و محافظت از چشمی که کامل بسته نمیشود، مهمترین اقدامات برای کاهش خطر عوارض هستند.
جمعبندی
روش تضمینشدهای برای پیشگیری از فلج بلز وجود ندارد؛ زیرا علت دقیق بیماری هنوز مشخص نیست. بااینحال، کنترل دیابت و فشار خون، رعایت توصیههای پیشگیری از عفونتها، مراقبتهای منظم دوران بارداری، پیشگیری از گزش کنه و پیگیری وضعیت سیستم ایمنی میتواند برخی عوامل خطر را کاهش دهد.
مهمترین نکته، تشخیص سریع علائم است. افتادگی ناگهانی صورت ممکن است نشانه فلج بلز، سکته مغزی، بیماری لایم، سندرم رامسی هانت یا بیماری دیگری باشد. بنابراین، بهجای درمان خانگی یا منتظرماندن برای برطرفشدن علائم، باید در اولین فرصت برای ارزیابی پزشکی اقدام کرد.
