فلج بلز در بارداری نوعی ضعف یا فلج ناگهانی عضلات یک سمت صورت است که به دلیل التهاب عصب صورت ایجاد میشود. فرد مبتلا ممکن است هنگام بیدارشدن متوجه افتادگی گوشه لب، نامتقارنشدن لبخند یا ناتوانی در بستن کامل یکی از چشمها شود. این وضعیت معمولاً طی چند ساعت آغاز میشود و ممکن است در مدت یک تا سه روز شدت پیدا کند.
بارداری میتواند احتمال بروز فلج بلز را افزایش دهد، بهخصوص در سهماهه سوم و روزها یا هفتههای ابتدایی بعد از زایمان. بااینحال، هر نوع افتادگی ناگهانی صورت در دوران بارداری باید فوراً ارزیابی شود؛ زیرا سکته مغزی، فشار خون بسیار بالا، پرهاکلامپسی و برخی بیماریهای عصبی یا عفونی نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. در یک مرور علمی از مطالعات مربوط به فلج بلز در بارداری، حدود ۶۵ درصد موارد گزارششده در سهماهه سوم اتفاق افتاده بود.
تشخیص و شروع درمان در زمان مناسب میتواند احتمال بهبود کامل را افزایش دهد. همچنین اگر فرد نتواند چشم سمت درگیر را کامل ببندد، مراقبت سریع از چشم برای جلوگیری از خشکی و آسیب قرنیه ضروری است.
فلج بلز در بارداری چیست؟
فلج بلز یا Bell’s Palsy نوعی فلج محیطی عصب فاسیال یا عصب هفتم مغزی است. این عصب مسئول کنترل بخش مهمی از حرکات صورت از جمله لبخندزدن، بالا بردن ابرو، جمعکردن لبها و بستن پلکهاست. عصب فاسیال در ترشح اشک و بزاق، حس چشایی قسمت جلویی زبان و تنظیم حساسیت به صدا نیز نقش دارد.
هنگامی که عصب صورت متورم یا ملتهب میشود، انتقال پیامهای عصبی به عضلات صورت مختل خواهد شد. نتیجه این اختلال، ضعف یا بیحرکتی عضلات یک سمت صورت است. علت دقیق التهاب عصب همیشه مشخص نمیشود و به همین دلیل، فلج بلز معمولاً پس از کنارگذاشتن سایر علل فلج صورت تشخیص داده میشود.
فلج بلز معمولاً فقط یک سمت صورت را درگیر میکند. فلج دوطرفه صورت، ضعف تدریجی، کاهش شنوایی قابلتوجه، اختلال تعادل شدید یا همراهی فلج صورت با ضعف دست و پا میتواند نشاندهنده بیماری دیگری باشد و به بررسی فوری نیاز دارد.
آیا فلج بلز در بارداری شایع است؟
فلج بلز بیماری بسیار شایعی در بارداری نیست، اما مطالعات نشان دادهاند میزان بروز آن در زنان باردار و دوران پس از زایمان میتواند بیشتر از زنان غیرباردار همسن باشد. بیشتر موارد در سهماهه سوم بارداری یا مدت کوتاهی بعد از زایمان گزارش شدهاند.
افزایش احتباس مایعات، تغییرات هورمونی، افزایش استعداد تورم بافتها، تغییر عملکرد سیستم ایمنی و بعضی اختلالات فشار خون بارداری از دلایل احتمالی افزایش خطر فلج بلز در این دوره محسوب میشوند. بااینحال، ارتباط دقیق این عوامل با فلج عصب صورت هنوز کاملاً مشخص نشده است و شواهد موجود عمدتاً از مطالعات مشاهدهای و گزارشهای بالینی به دست آمدهاند.
علت فلج بلز در بارداری چیست؟
علت قطعی فلج بلز در بسیاری از بیماران مشخص نمیشود. چند عامل احتمالی میتوانند در بروز این وضعیت طی بارداری نقش داشته باشند.
تورم و احتباس مایعات
در دوران بارداری، بهخصوص سهماهه سوم، میزان مایعات بدن افزایش پیدا میکند و تورم بافتها بیشتر میشود. عصب صورت از یک کانال استخوانی نسبتاً باریک عبور میکند. تورم عصب در این فضای محدود ممکن است باعث فشردگی، اختلال خونرسانی و کاهش عملکرد آن شود.
تغییر عملکرد سیستم ایمنی
سیستم ایمنی در دوران بارداری تغییر میکند تا بدن بتواند بارداری را حفظ کند. این تغییرات ممکن است احتمال فعالشدن مجدد بعضی ویروسهای نهفته را افزایش دهد. فعالشدن مجدد ویروس هرپس سیمپلکس یا واریسلا زوستر یکی از فرضیههای مطرحشده درباره التهاب عصب صورت است، اما وجود این ویروسها در تمام بیماران اثبات نشده است.
فشار خون بارداری و پرهاکلامپسی
برخی مطالعات ارتباطی میان فلج بلز در بارداری و اختلالات فشار خون، بهخصوص پرهاکلامپسی، گزارش کردهاند. این ارتباط به معنی آن نیست که فلج بلز حتماً نشانه پرهاکلامپسی است یا پرهاکلامپسی در تمام مبتلایان وجود دارد؛ اما بروز فلج صورت در زن باردار باید همراه با بررسی فشار خون و علائم هشداردهنده بارداری باشد.
دیابت بارداری
دیابت و اختلال در کنترل قند خون میتوانند بر عروق کوچک و سلامت عصبها اثر بگذارند. دیابت از عوامل مرتبط با فلج بلز در جمعیت عمومی محسوب میشود و ممکن است در دوران بارداری نیز خطر را افزایش دهد. بااینحال، ابتلا به دیابت بارداری به معنی وقوع قطعی فلج بلز نیست.
علائم فلج بلز در بارداری
علائم فلج بلز معمولاً بهصورت ناگهانی آغاز میشوند و ممکن است طی ۴۸ تا ۷۲ ساعت به بیشترین شدت برسند. مهمترین نشانهها عبارتاند از:
- افتادگی یک سمت صورت
- نامتقارنشدن لبخند
- ناتوانی یا دشواری در بستن کامل یک چشم
- افتادگی گوشه لب
- دشواری در نوشیدن مایعات
- خروج آب یا غذا از گوشه دهان
- کاهش یا تغییر حس چشایی
- خشکی چشم یا اشکریزش بیشازحد
- درد پشت گوش، اطراف فک یا یک سمت صورت
- افزایش حساسیت گوش به صدا
- دشواری در تلفظ بعضی کلمات
- احساس سنگینی یا ضعف در یک طرف صورت
فلج بلز بیشتر عضلات پیشانی، اطراف چشم و دهان را در یک سمت درگیر میکند. بااینحال، تشخیص بر اساس یک علامت یا آزمایش خانگی امکانپذیر نیست و پزشک باید احتمال سکته مغزی و سایر علل فلج صورت را بررسی کند.
تفاوت فلج بلز با سکته مغزی در بارداری
افتادگی ناگهانی صورت میتواند از علائم سکته مغزی باشد. بارداری و هفتههای پس از زایمان نیز در برخی شرایط با افزایش خطر تشکیل لخته و سکته همراه هستند؛ بنابراین، نباید ضعف صورت را بدون ارزیابی پزشکی به فلج بلز نسبت داد.
در صورت مشاهده افتادگی صورت همراه با هرکدام از علائم زیر، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت:
- ضعف یا بیحسی دست و پا
- ناتوانی در بالا نگهداشتن هر دو دست
- اختلال ناگهانی در صحبتکردن
- نامفهومشدن گفتار
- گیجی یا کاهش هوشیاری
- اختلال ناگهانی بینایی
- سرگیجه شدید یا عدم تعادل
- سردرد بسیار شدید و ناگهانی
- تشنج
حتی اگر فقط افتادگی صورت وجود داشته باشد، مراجعه فوری ضروری است؛ زیرا شروع زودهنگام درمان فلج بلز نیز اهمیت دارد. سرویس سلامت ملی بریتانیا توصیه میکند افتادگی صورت همراه با ضعف بازو یا اختلال گفتار بهعنوان علامت احتمالی سکته، اورژانسی در نظر گرفته شود.
ارتباط فلج بلز با پرهاکلامپسی
پرهاکلامپسی یکی از اختلالات جدی بارداری است که معمولاً بعد از هفته بیستم با افزایش فشار خون و نشانههای درگیری اندامها ظاهر میشود. مطالعات مشاهدهای نشان دادهاند اختلالات فشار خون و پرهاکلامپسی در میان زنان باردار مبتلا به فلج بلز بیشتر گزارش شدهاند، اما هنوز مشخص نیست که فلج بلز مستقیماً توسط پرهاکلامپسی ایجاد میشود یا هر دو وضعیت عوامل زمینهای مشترکی دارند.
زن باردار مبتلا به فلج صورت باید از نظر فشار خون و علائم زیر ارزیابی شود:
- سردرد شدید یا مداوم
- تاری دید، دوبینی یا مشاهده لکههای نورانی
- درد بالای شکم یا زیر دندههای سمت راست
- تورم ناگهانی صورت و دستها
- افزایش سریع وزن به علت احتباس مایعات
- تهوع یا استفراغ غیرمعمول در نیمه دوم بارداری
- تنگی نفس
- کاهش حرکات جنین
وجود این علائم به معنی تشخیص قطعی پرهاکلامپسی نیست، اما نیازمند بررسی فوری توسط متخصص زنان و زایمان است.
فلج بلز در بارداری چگونه تشخیص داده میشود؟
آزمایش واحد و اختصاصی برای تشخیص فلج بلز وجود ندارد. پزشک ابتدا زمان شروع علائم، سرعت پیشرفت ضعف، وجود درد گوش، تاول، کاهش شنوایی، سرگیجه، سردرد و بیماریهای زمینهای را بررسی میکند.
در معاینه ممکن است از بیمار خواسته شود:
- ابروهای خود را بالا ببرد
- چشمها را محکم ببندد
- لبخند بزند
- دندانها را نشان دهد
- گونهها را باد کند
- لبها را جمع کند
فشار خون، علائم عصبی، قدرت دست و پا، وضعیت تکلم و تعادل نیز باید بررسی شوند. آزمایش خون یا تصویربرداری برای تمام بیماران لازم نیست؛ اما در صورت وجود علائم غیرمعمول، فلج دوطرفه، شروع تدریجی، عود بیماری یا احتمال سکته، عفونت و توده عصبی ممکن است پزشک آزمایشهای تکمیلی درخواست کند. فلج بلز یک تشخیص حذفی است و ابتدا باید سایر علل مهم ضعف صورت کنار گذاشته شوند.
درمان فلج بلز در بارداری
درمان باید با همکاری پزشک، متخصص زنان و در صورت نیاز متخصص مغز و اعصاب یا گوش و حلق و بینی انتخاب شود. سن بارداری، شدت فلج، بیماریهای زمینهای و زمان سپریشده از شروع علائم در تصمیمگیری مؤثر هستند.
مصرف کورتون
کورتیکواستروئیدها درمان اصلی فلج بلز در بسیاری از بزرگسالان هستند و بیشترین اثربخشی آنها معمولاً زمانی است که در ۷۲ ساعت ابتدایی شروع علائم تجویز شوند. در بارداری، پزشک باید فواید درمان را با خطرات احتمالی دارو مقایسه کند.
پردنیزولون یکی از داروهایی است که ممکن است در صورت ضرورت پزشکی در دوران بارداری تجویز شود. مقدار کمی از آن از جفت عبور میکند و منابع دارویی معتبر، مصرف آن را تحت نظر پزشک در بارداری امکانپذیر میدانند. بااینحال، نوع دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید فقط توسط پزشک تعیین شود. مصرف خودسرانه کورتون میتواند قند خون و فشار خون را افزایش دهد و برای زنان مبتلا به دیابت بارداری یا پرهاکلامپسی به نظارت بیشتری نیاز دارد.
داروهای ضدویروس
در بعضی بیماران، بهخصوص در فلج شدید یا زمانی که احتمال عفونت ویروسی مطرح است، پزشک ممکن است دارویی مانند آسیکلوویر یا والاسیکلوویر را همراه با کورتون تجویز کند. داروهای ضدویروس بهتنهایی جایگزین درمان اصلی فلج بلز نیستند.
اطلاعات موجود نشان ندادهاند که مصرف آسیکلوویر یا والاسیکلوویر در بارداری باعث افزایش قابلتوجه نقایص مادرزادی شود، اما این داروها نیز باید تنها با تجویز پزشک مصرف شوند.
مراقبت از چشم
مراقبت از چشم یکی از ضروریترین قسمتهای درمان است. وقتی پلک کامل بسته نمیشود، سطح چشم در معرض هوا باقی میماند و احتمال خشکی، خراش قرنیه و عفونت افزایش پیدا میکند.
پزشک ممکن است اقدامات زیر را توصیه کند:
- استفاده از اشک مصنوعی در طول روز
- استفاده از پماد روانکننده چشم هنگام شب
- بستن اصولی پلک در زمان خواب
- استفاده از عینک محافظ در برابر باد و گردوغبار
- معاینه چشمپزشکی در صورت درد یا قرمزی چشم
اگر چشم قرمز یا دردناک شد، حساسیت به نور ایجاد شد یا دید کاهش یافت، باید فوراً به چشمپزشک مراجعه کرد.
فیزیوتراپی و تمرینات صورت
در مواردی که ضعف صورت طولانی شود یا بهبودی کامل اتفاق نیفتد، توانبخشی تخصصی صورت ممکن است مفید باشد. تمرینات باید متناسب با مرحله ترمیم عصب و زیر نظر فیزیوتراپیست آشنا با فلج صورت انجام شوند.
انجام حرکات شدید و تکراری، جویدن بیشازحد آدامس، ماساژ خشن یا تحریک الکتریکی خودسرانه توصیه نمیشود. تمرین نامناسب ممکن است حرکات جبرانی و سینکینزی، یعنی حرکت ناخواسته یک عضله هنگام حرکت عضله دیگر، را تشدید کند.
آیا فلج بلز برای جنین خطرناک است؟
فلج بلز مستقیماً عصب صورت مادر را درگیر میکند و بهخودیخود به معنی ابتلای جنین به فلج یا وجود اختلال عصبی در او نیست. نگرانی اصلی، تشخیص علت واقعی فلج، وضعیت عمومی مادر و وجود بیماریهای همراه مانند فشار خون بالا یا پرهاکلامپسی است.
همچنین انتخاب دارو باید با درنظرگرفتن سن بارداری و شرایط مادر انجام شود. بیشتر تصمیمهای درمانی بر اساس مقایسه خطر درماننکردن بیماری با خطر احتمالی دارو گرفته میشوند. زن باردار نباید به دلیل نگرانی از دارو، درمان تجویزشده را خودسرانه قطع کند.
آیا فلج بلز بر نوع زایمان تأثیر میگذارد؟
فلج بلز بهتنهایی معمولاً تعیینکننده نوع زایمان نیست. تصمیمگیری درباره زایمان طبیعی یا سزارین براساس وضعیت مادر، جنین، فشار خون، سن بارداری و سایر ملاحظات مامایی انجام میشود.
اگر فلج بلز همراه با پرهاکلامپسی شدید، مشکلات جنینی یا عوارض دیگر باشد، ممکن است برنامه زایمان به دلیل همان عارضه زمینهای تغییر کند، نه صرفاً به علت فلج صورت. مرور مطالعات موجود نیز نشان میدهد بیماران مبتلا شرایط و پیامدهای متفاوتی داشتهاند و نمیتوان یک روش زایمان را برای همه توصیه کرد.
مدت بهبود فلج بلز در بارداری
روند بهبودی در افراد مختلف متفاوت است. برخی بیماران طی چند هفته نخست نشانههایی از بازگشت حرکت را مشاهده میکنند و در بسیاری از افراد، وضعیت طی چند ماه بهبود پیدا میکند. بااینحال، فلج شدید و کامل ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشد و در بعضی بیماران ضعف باقیمانده یا حرکات ناخواسته ایجاد شود.
برخی مطالعات احتمال دادهاند پیشآگهی فلج بلز در بارداری، بهویژه در موارد فلج کامل، ممکن است نسبت به بیماران غیرباردار ضعیفتر باشد؛ اما کیفیت شواهد محدود است و بسیاری از زنان باردار نیز بهبود کامل یا قابلتوجهی پیدا میکنند. مرور دامنهای سال ۲۰۲۳ به دلیل تعداد کم و کیفیت متفاوت مطالعات، امکان نتیجهگیری قطعی درباره بهترین درمان و پیشآگهی را محدود دانسته است.
مراقبتهای روزانه در دوران بهبود
علاوه بر درمان پزشکی، رعایت نکات زیر میتواند انجام فعالیتهای روزمره را آسانتر کند:
مراقبت از چشم را در اولویت قرار دهید
قطره، پماد و روش بستن چشم را دقیقاً مطابق دستور پزشک استفاده کنید. از قرارگرفتن مستقیم مقابل باد، کولر و گردوغبار پرهیز کنید.
غذا را با لقمههای کوچک مصرف کنید
غذاهای نرمتر و لقمههای کوچک میتوانند جویدن را آسانتر کنند. بهتر است غذا در سمت سالم دهان قرار داده شود و پس از غذا، دهان از نظر باقیماندن مواد غذایی بررسی شود.
آب را آرام بنوشید
استفاده از لیوان سبک و نوشیدن جرعههای کوچک میتواند خروج مایع از گوشه دهان را کمتر کند.
استراحت کافی داشته باشید
فلج بلز ممکن است همراه با خستگی، درد و نگرانی روانی باشد. خواب کافی و کاهش فشارهای غیرضروری میتواند تحمل دوره درمان را آسانتر کند.
داروها را خودسرانه تغییر ندهید
کورتون، داروی ضدویروس، داروهای فشار خون و داروهای کنترل قند باید مطابق نسخه مصرف شوند. قطع ناگهانی یا تغییر مقدار دارو ممکن است برای مادر و بارداری خطرناک باشد.
آیا میتوان از فلج بلز در بارداری پیشگیری کرد؟
هیچ راه قطعی و تضمینشدهای برای پیشگیری از فلج بلز وجود ندارد؛ زیرا علت دقیق آن مشخص نیست. بااینحال، کنترل فشار خون و قند خون، پیگیری منظم مراقبتهای بارداری و مراجعه سریع در صورت بروز علائم غیرعادی اهمیت زیادی دارد.
پوشاندن صورت در برابر باد سرد ممکن است احساس راحتی ایجاد کند، اما شواهد کافی وجود ندارد که باد یا کولر علت مستقیم فلج بلز باشند. همچنین مصرف ویتامین، داروی ضدویروس یا کورتون برای پیشگیری، بدون تجویز پزشک توصیه نمیشود.
پرسشهای متداول درباره فلج بلز در بارداری
آیا فلج بلز باعث سقط جنین میشود؟
فلج بلز بهتنهایی معمولاً عامل سقط جنین محسوب نمیشود. بااینحال، وضعیت مادر و وجود بیماریهای همراه باید توسط متخصص زنان بررسی شود.
آیا فلج بلز به نوزاد منتقل میشود؟
فلج بلز بیماری مسری یا قابلانتقال به جنین نیست. این بیماری عصب صورت مادر را درگیر میکند.
آیا بعد از زایمان فلج بلز برطرف میشود؟
ممکن است روند بهبود پیش از زایمان یا پس از آن آغاز شود، اما زایمان لزوماً باعث بهبود فوری فلج صورت نمیشود. ترمیم عصب ممکن است چند هفته یا چند ماه زمان ببرد.
آیا مصرف کورتون در بارداری خطرناک است؟
کورتون باید با نظر پزشک مصرف شود. پردنیزولون در صورت ضرورت پزشکی میتواند در دوران بارداری تجویز شود و پزشک مزایای درمان را با خطرات احتمالی مقایسه میکند. مصرف کوتاهمدت با نسخه با مصرف خودسرانه یا طولانیمدت متفاوت است.
آیا ماساژ صورت مفید است؟
ماساژ بسیار ملایم ممکن است در بعضی مراحل توانبخشی توصیه شود، اما ماساژ شدید و تمرینات خودسرانه مناسب نیستند. زمان شروع تمرین باید توسط فیزیوتراپیست تعیین شود.
چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کرد؟
افتادگی ناگهانی صورت، بهخصوص اگر با ضعف دست و پا، اختلال گفتار، سردرد شدید، تاری دید، سرگیجه یا کاهش هوشیاری همراه باشد، یک وضعیت اورژانسی است. همچنین زن بارداری که همراه فلج صورت دچار فشار خون بالا، سردرد شدید، تاری دید یا درد بالای شکم شده است باید فوراً ارزیابی شود.
جمعبندی
فلج بلز در بارداری معمولاً با ضعف ناگهانی عضلات یک سمت صورت، افتادگی لب و دشواری در بستن چشم ظاهر میشود. این بیماری بیشتر در سهماهه سوم و اوایل دوران پس از زایمان گزارش شده است.
اگرچه فلج بلز در بسیاری از افراد بهبود پیدا میکند، تشخیص سریع اهمیت زیادی دارد. افتادگی صورت ممکن است با سکته مغزی، پرهاکلامپسی یا بیماریهای عصبی دیگر اشتباه گرفته شود. همچنین شروع درمان در ۷۲ ساعت نخست و مراقبت صحیح از چشم میتواند در کاهش عوارض مؤثر باشد.
درمان فلج بلز در دوران بارداری باید با همکاری پزشک و متخصص زنان انجام شود. از مصرف خودسرانه کورتون، داروهای ضدویروس، مکملها یا انجام تمرینات شدید صورت خودداری کنید.
